Dr Dalibor Ćorić, spec. sportske medicine
Centar za sportsku medicine -Dom zdravlja Glavnog grada
Urođene srčane mane (USM) predstavljaju najčešće kongenitalne anomalije, prisutne kod oko 0,8–1% novorođenčadi. Zahvaljujući savremenim dijagnostičkim i terapijskim pristupima, većina djece sa ovim oboljenjima danas doživljava odraslo doba. Time se otvara novo pitanje – na koji način i u kojoj mjeri osobe sa urođenim srčanim manama mogu i treba da budu fizički aktivne?
Nekada se fizička aktivnost kod ovih pacijenata izbjegavala zbog straha od srčanih komplikacija. Danas, međutim, postoje brojni dokazi da pravilno odabrana i dozirana fizička aktivnost donosi značajne koristi, uz minimalan rizik kada se sprovodi pod nadzorom i uz prethodnu medicinsku procjenu.
Značaj fizičke aktivnosti kod osoba sa USM
Redovno vježbanje kod osoba sa stabilnim urođenim srčanim manama može imati višestruke koristi:
• poboljšanje kardiorespiratornog kapaciteta,
• smanjenje umora i dispneje,
• povoljan uticaj na krvni pritisak,
• jačanje mišića i poboljšanje koordinacije,
• pozitivni psihološki efekti – povećano samopouzdanje i socijalna integracija.
Studije pokazuju da djeca i odrasli sa USM često vode previše sedentaran način života, što povećava rizik od gojaznosti, dijabetesa i ranog razvoja kardiovaskularnih bolesti. Sportski ljekar ima važnu ulogu u motivisanju i edukaciji ovih pacijenata, kao i u planiranju bezbjednog programa fizičke aktivnosti.
Klasifikacija USM
Urođene srčane mane (USM) predstavljaju vrlo heterogenu grupu stanja – od blagih defekata koji ne uzrokuju hemodinamske promjene, do kompleksnih anomalija koje značajno ograničavaju fizičku sposobnost. Prema učestalosti i kliničkom značaju, najčešće su:
• Defekti septuma (ASD, VSD, DAP) – najčešće blage, često spontano zatvaranje.
• Koarktacija aorte – može biti asimptomatska ili uz povišen krvni pritisak u gornjem dijelu tijela.
• Valvularne stenoze i insuficijencije – aortna, pulmonalna, mitralna.
• Tetralogija Fallot – jedna od najčešćih kompleksnih mana, najčešće korigovana u djetinjstvu.
• Transpozicija velikih krvnih sudova – spada u grupu sa najvećim rizikom.
ESC preporuke za fizičku aktivnost kod osoba sa USM (2020):
- Individualna procjena – svaka odluka o fizičkoj aktivnosti mora biti zasnovana na detaljnoj procjeni srčane funkcije, anatomske korekcije i ritma.
2. Aerobni, dinamički oblici vježbanja su preferirani nad izometričkim (npr. trčanje, plivanje, biciklizam).
3. Učestalost: 3–5 puta sedmično, 30–45 minuta, uz postepeno povećanje intenziteta.
4. Kontrola simptoma: prekid aktivnosti pri pojavi dispneje, vrtoglavice, preskakanja srca ili bola u grudima.
5. Praćenje: najmanje jednom godišnje, češće kod pacijenata sa umjerenim i visokim rizikom.
6. Takmičarski sport je dozvoljen samo kod pacijenata sa potpuno korigovanim manama i bez rezidualnih hemodinamskih promjena.
Evropsko kardiološko društvo (ESC, 2020) i Američko udruženje za srce (AHA, 2019) preporučuju individualizovani pristup zasnovan na vrsti i težini mane, stepenu korekcije i funkcionalnom statusu pacijenta.
1. Blage i korigovane mane (mali defekti septuma, DAP zatvoren, koarktacija aorte bez rezidua, blage valvularne stenoze) – bez većih ograničenja; preporučuje se učešće u aerobnim aktivnostima svih intenziteta, uz redovne kontrole.
2. Umjerene mane (koregovana tetralogija Fallot, umjerena valvularna bolest, djelimične anomalije velikih sudova) – dozvoljene aktivnosti niskog i umjerenog intenziteta: brzo hodanje, plivanje, vožnja bicikla, joga, pilates.
3. Kompleksne ili teške mane (Fontan cirkulacija, Eisenmenger sindrom, teške transpozicije, jedinstvena komora) – potrebna je detaljna kardiološka procjena; najčešće su dozvoljene samo aktivnosti vrlo niskog intenziteta i rekreativnog karaktera.
Procjena prije uključivanja u fizičku aktivnost
Procjena fizičke spremnosti i bezbjednosti treba da obuhvati:
• detaljan klinički pregled i EKG,
• ehokardiografski nalaz sa opisom rezidualnih defekata,
• test opterećenja (ergometrija ili spiroergometrija),
• procjenu saturacije O₂ i ritma tokom napora,
• po potrebi MRI srca i laboratorijske analize.
Na osnovu nalaza izrađuje se individualni plan fizičke aktivnosti – u kojem se definišu dozvoljeni tipovi, intenzitet i učestalost vježbanja.
Preporučene vrste aktivnosti
- Aerobne aktivnosti: hodanje, lagano trčanje, plivanje, biciklizam, nordijsko hodanje, ples.
• Aktivnosti koje treba izbjegavati: dizanje velikih tereta, izometrički napori (npr. bodybuilding, powerlifting), sportovi sa naglim promjenama pritiska i rizikom od povreda (ronjenje, borilački sportovi).Optimalno trajanje vježbanja je 30–45 minuta, 3–5 puta sedmično, uz postepeno povećavanje opterećenja i redovne kontrole.
Edukacija i praćenje
Uspjeh programa fizičke aktivnosti zavisi od edukacije pacijenata i porodice. Neophodno je da znaju prepoznati znakove upozorenja tokom napora – neobjašnjivu dispneju, bol u grudima, palpitacije, vrtoglavicu ili sinkopu. Kontrolni pregledi kod sportskog ljekara i kardiologa preporučuju se najmanje jednom godišnje (preporučeno bar dva puta), a kod složenijih mana i češće.
Sportski ljekar ima ključnu ulogu u povezivanju primarne zdravstvene zaštite i specijalističke kardiologije, pružajući kontinuiranu podršku i nadzor tokom fizičke aktivnosti.
Zaključak
Fizička aktivnost kod osoba sa urođenim srčanim manama nije kontraindikovana, već je – kada je pažljivo planirana i praćena – važan dio terapijskog pristupa. Cilj nije sportsko postignuće, već očuvanje funkcionalne sposobnosti, smanjenje komorbiditeta i unapređenje kvaliteta života.
Uloga sportske medicine je u edukaciji, procjeni rizika i bezbjednom vođenju kroz fizičku aktivnost – što omogućava da osobe sa urođenim srčanim manama žive aktivno i samopouzdano.
