Udruženje transfuziologa Crne Gore
Udruženje transfuziologa Crne Gore je osnovano juna 2025. god, čime se Crna Gora pridružila zemljama regiona i Evrope, koje već imaju slična stručna udruženja. Za prvu predsjednicu Udruženja je izabrana dr Nela Eraković, dok je predsjednik Skupštine udruženja dr Dragan Gazivoda, a počasni članovi su dr Dragan Vuksanović i dr Ikonija Borović. Rad udruženja će biti usmjeren na stručna usavršavanja, organizaciju naučnih skupova, ali i na kampanju koja promoviše značaj dobrovoljnog darivanja krvi. Formiranjem udruženja otvaraju se vrata saradnji, razmjeni iskustava i zajedničkim projektima sa kolegama iz drugih udruženja. I upravo je iz te težnje proistekao prvi strukovni skup, koji je Udruženje organizovalo sa kolegama iz Sjeverne Makedonije, nazvavši ga PUT KRVI. Sastanak je održan 7 i 8.11. 2025. god u Bečićima.
Predsjednica Udruženja dr Nela Eraković je na otvaranju skupa naglasila da je ovim događajem započet jedan novi put – put krvi, znanja i humanosti, i da je sami sastanak plod dugogodišnje saradnje sa kolegama iz Sjeverne Makedonije. Direktorica Zavoda za transfuziju krvi Crne Gore, dr Marina Sekulić je u pozdravnom govoru istakla da je ovaj skup velika prilika za razmjenu iskustava, ali i povezivanje ljudi, kolega i prijatelja.
U ime Udruženja transfuziologa Sjeverne Makeonije prisutnima se obratio dr Eftim Dimitrovski, koji je uz riječi zahvalnosti na gostroprimstvu izrazio nadu da će ovi skupovi postati tradicija.
Nakon svečanog otvaranja skupa i prijatnog druženja, zajedničkim ”snagama” smo pristupili obradi više tema iz oblasti transfuzijske medicine.
Prvi govornik je bio dr Eftim Dimitrovski, a njegova tema se odnosila na implementaciju novog sistema HLAĐENJA i TRANSPORTA kesa pune krvi (tzv. ompocool sistem), koji se u Skoplju primjenjuje od jula 2019. godine. Pomenuti sistem transporta (vrši se u sanducima/frižiderima, gdje se maksimalno može transportovati 6 jedinica krvi na temperaturi od 22+/- 2 C tokom 2-6 H sati transporta), osim što obezbjeđuje optimalnu i racionalnu organizaciju procesa rada, zadovoljava i kriterijume za kvalitet hladnog lanca krvi. Naime, brzim hlađenjem prikup-ljene krvi na 22C i održavanjem postignute temperature određeni vremenski period, sačuvana je funkcija trombocita. Ovom prilikom bih napomenula da je i u Crnoj Gori od 2019. godine uveden specijalizovani način transporta prikupljenih jedinica krvi koje su donirane u našim Organizacionim djelovima (Nikšić, Bijelo Polje, Bar, Berane, Kotor, Pljevlja i od nedavno, nakon višegodišnje pauze, obnovljena je jedinica Zavoda u Meljinama za doniranje krvi).
Naime, sve prikupljene jedinice pune krvi se pod određenim stanadardima, predviđenim uslovima, prevoze u Podgoricu radi testiranja i daljeg procesiranja, a sve sa ciljem da se dobije optimalno kvalitetan produkt krvi.
Nakon uvaženog gosta iz Skoplja, dr Nela Eraković nam je predočila DEMOGRAFSKE PROMJENE KOD DAVALACA KRVI u Crnoj Gori za period od 2017-2024. Tim ZTKCG, na čelu sa dr Eraković je praćenjem i statističkom obradom podataka za navedeni vremenski period došao do zaključka da je zabilježen pad motivacije za dobrovoljno doniranje krvi kod mladih (8% od ukupnog broja donacija su bili davaoci uzrasta od 18-23. godine), kao i da su žene kao davaoci zastupljenje u malom broju. S tim u vezi je akcentovala MLADE i ŽENSKU populaciju kao fokus budućih aktivnosti motivacionog tima ZTKCG. Neke od aktivnosti na tom polju su već sprovedene, kao što je PILOT PROJEKAT, organizovan u Podgorici, a uključivao je primjenu proširene i miješane realnosti tokom samog doniranja krvi.
Projekat je trajao 15 dana a obuhvatao je upotrebu MR naočara, koje su posebno dizajnirane za transfuzijske službe. Učesnici su bili mladi dobrovoljni davaoci, uzrasta od 18-30 godina. Svaki učesnik je tokom standardnog postupka donacije koristio MR naočare, a one su stvarale vizuelno iskustvo tipa pejzaža, ambijentalne muzike ili pak interaktivno učešće koje se ostvarivalo pokretima očiju. Nakon donacije su učesnici/davaoci popunjavali anonimni upitnik koji se odnosio na nivo stresa (tokom donacije), osjećaj prijatnosti, ali i da li namjeravaju da ponove doniranje.
Dr Budimir Ivanović, specijalista transfuzijske medicine je na osnovu svog višegodišnjeg iskustva iz OJ Berane, govorio o broju i strukturi učestalosti pojedinih kriterijuma za PRIVREMENO ODLAGANJE DONIRANJA KRVI, upoređujući 2013. i 2024. godinu. Inače ova organizaciona jedinica pokriva područije oko 70.000 stanovnika (Opštine Berane, Rožaje, Andrijevica, Plav, Gusinje i Petnjica). Jedan od obaveznih postupaka tokom donacije je i ljekarski pregled, tokom koga se na osnovu Standardima predviđenih medicinskih kriterijuma, vrši procjena podobnosti potencijalnog davaoca krvi. Nepodobnost može da bude privremena ili trajna, a i naizgled zdrava osoba može da bude nepodobna za darivanje. Dr Ivanović je došao do podataka da je 2013. godine najčešći razlog za odlaganje donacije krvi bila NISKA VRIJEDNOST HEMOGLOBINA (vrijednost niža od standardima predviđenih vrijednosti), dok je 2024. vrijednost hemoglobina bio drugi po učestalosti kriterijum zbog koga se nije moglo pristupiti samoj donaciji. U 2024. najčešći uzrok odlaganja je bila niska vrijednost arterijskog pritiska (hipotenzija), dok je na drugom mjestu bila prehlada i rinitis. Ono što je dodatno uočeno da je u 2024. u odnosu na 2013. bio veći broj onih davalaca koji su morali biti retestirani na markere transmisivnih bolesti (HIV, HBV, HCV, Sifilis), prije nego bi uopšte ušli u selekcioni sistem. Zanimljiv je i podatak da je u 2013. bilo davalaca koji nisu mogli donirati krv zbog niske tjelesne težine, a da u 2024. nije zabilježen nijedan slučaj. Naglašeno je i da je privremeno odlaganje češče kod osoba ženskog pola, koje su i znatno manje zastupljene kao davaoci, ali i tokom reproduktivnog perioda obično imaju niže vrijednosti hemoglobina.
Doktor Ivanović je imao i rad posvećen konstantno aktuelnoj temi ODRŽAVANJA STABILNIH REZERVI KRVI. Svi prisutni su se složili u jednom, da je pred nama vrlo izazovan period i da je u obje države primijećeno otežano prikupljanje krvi. ”Potražnja za krvlju je stalna, nepredvidiva i čak se razlikuje u zavisnosti od krvne grupe”, naglasio je dr Ivanović. Derivati krvi imaju relativo kratke rokove trajanja (Eritrociti 35-42 dana, Trombociti 5-7) i ne mogu se dugo skladištiti, a masivna krvarenja (saobraćajni traumatizam, mehaničke povrede i porođajna krvarenja) brzo oslabe rezerve, pa je neophodno obezbijediti kontinuitet u prikupljanju krvi. Ovom prilikom je transfuziolog iz Berana iznio podatak da je ta OJ ZTKCG, tokom 2024. godine prikupila 2128 jedinica krvi, od čega su 71% bili namjenski / porodični donori, a 29% dobrovoljnih davalaca, što je bilo dovoljno za zadovoljavanje potreba KBC Berane. U zaključku je Dr Ivanović istakao važnost dobro organizovanog sistema davalaštva krvi (postojanje redovnih akcija, davaoci na poziv), održavanja proporcionalno većih zaliha derivata eritrocita 0 RhD+ i O RhD krvne grupe, uz efikasnu saradnju i saobraćajnu povezanost sa matičnim transfuziološkim centrom.
Ljumnije Dardišta VMS iz Instituta za transfuzijsku medicinu Skoplje je govorila o ulozi medicinskog tehničara pri venepunkciji i neželjenim reakcijama kod davaoca krvi. Kod ovih postupaka se pridržavaju za to izrađenim SOP-vima (kao i mi u Crnoj Gori). U iscrpnom i slikovitom izlaganju nam je pokazala da je sistem davalaštva izuzetno razvijen u Sjevernoj Makedoniji, kako u sjedištima Službe tako i na terenu, uz podatak da su u 2024. godini prikupili skoro 220.000 jedinica krvi. Kada su u pitanju neželjene reakcije tokom i nakon same donacije krvi, najčešće su vazovagalne i pojava hematoma na mjestu uboda.
Mr Aleksandar Mutovski (pravnik) i diplomirani psiholog Aleksandar Gorgievski su dio tima iz Skoplja koji radi sa davaocima, svako iz svog polja djelovanja. Mr Mutovski je govorio o predonacijskom savjetovalištu i informisanosti davalaca o samom postupku doniranja, načinu na koji oni to sprovode u ITM Skoplje. Naime, posebno je apostrfirana POZITIVNA PSIHOLOŠKA MOTIVACIJA, koja uključuje gostoprimstvo a ne “bolnički mentalitet“, pozitivan odnos i pojedinačnu motivaciju, uz edukaciju i rušenje predrasuda.
Sa druge strane, psiholog Gorgievski je govorio o postdonacijskom savjetovališu, koje se prije svega odnosi na unutrašnju percepciju i prihvatanje odbijanja davaoca koji je reaktivan na neku od krvlju prenosivih bolesti, a za šta prvi put saznaje nakon donacije krvi. Tim istovremeno promoviše zdrave navike i brigu za sopstveno i tuđe zdravlje, a sve sa ciljem obezbjeđivanja sigurne krvi i komponenti krvi, kako i nalažu pravila dobre medicinske prakse, što je i naša doktrina
Tanja Makarovska Bajadijeva, diplomirani biolog iz ITM Skoplje nam je predstavila metode i tehnike testiranja krvi u Institutu za transfuziju Makedonije, koje uključuju serološka i molekularna testiranja markera krvlju prenosivih bolesti. Serološka testiranja omogućavaju otkrivanje kako hroničnih tako i infekcija koje su aktuelne ili u prolazu. NAT metoda omogućava rano dokazivanje infekcije, prije njene serokonverzije, detektujući virusnu DNA/ RNA , na taj način što se amplifikuje ciljana DNA sintezom nove komplementarne DNA. Neophodno je naglasiti da su serološka i molekularna testiranja komplementarna.
Dr Dragan Radonjić, specijalista transfuzijske medicine iz OJ Bar, govorio je o opravdanosti liječenja jednom dozom krvnog derivata. Inače je ova problematika predmet sporenja kliničara i transfuziologa, obzirom da transfuzija jedne doze krvi može da bude kako opravdana, tako i neopravdana. Dr Radonjić je naglasio da je opravdana kod nadoknade izgubljenog volumena određene komponente krvi, a koja je već djelimično nadoknađena nekim elektrolitnim rastvorom, opravdana je i u pedijatrijskoj populaciji, kao i kod hipoksičnog, starijeg kardiološkog pacijenta koji ima smanjenu kardiovaskularnu rezervu. Sva druga stanja, a pogotovo podizanje opšte otpornosti, ”ubrzavanje oporavka”, prevencija infekcija, podizanje krvnog pritiska, kao i preoperativna priprema bez naročitog razloga, predstavljaju apsolutno neopravdane razloge za upotrebu komponeti krvi. Ovakav način liječenja sa sobom nosi i određene rizike, ne postoji apsolutno sigurna krv iako je obradom i serološkim testiranjima ta mogućnost nepoželjnog događaja svedena na minimum. Jedna doza deplazmatisanih eritrocita, data odrasloj osobi tjelesne težine oko 70 kg, očekivano podiže nivo hemoglobina za 10g/L, a nivo hematokrita za 0,03 L/L.
Prema evropskim autorima prag za davanje DEP-a je ispod 70 g/L, iznimno kod nekih oboljenja je taj prag 80-100 g/L. Kolega Radonjić je potporu za svoju priču imao u grafikonima prikazanom iskustvu iz OB Bar, gdje su upotrebom bolničkih protokola i protokola ZTKCG izvršili statističku obradu podataka.
Završnica ovog vrlo produktivnog skupa je bila posvećena TROMBOCITIMA, gdje su dr Marina Sekulić iz ZTKCG i Svetlana Stefanovska (laborant) iz ITM Skoplje, govorile o njima. Naime, dr Sekulić je iznijela četvorogodišnje iskustvo primjene DONORSKIH TROMBOCITAFEREZA u
Zavodu za transfuziju krvi Crne Gore, i tom prilikom navela da je u periodu od 18.04.2022. – 03.11.2025. godine urađeno 268 donorskih trombocitafereza. Od ukupnog broja urađenih procedura u 2022. je urađeno 76, kao i u 2023. dok su u 2024. godini urađene 68, odnosno 48 u 2025. za navedeni period.
Kada su u pitanju krvne grupe trombocita, očekivano je najveći broj bio A krvne grupe – 98, a ostale krvne grupe su bile u sledećim brojevima O – 47, B- 63, AB 66. U zaključku je istaknuta važnost razvoja i održavanja kontinuiteta donorskih trombocitafereza, kako bi se blagovremeno odgovorilo na potrebe za zbrinjavanjem hematoloških, onkoloških i hiruških pacijenata u Crnoj Gori. Motivacija i regrutovanja novih davalaca svih krvnih grupa je kao i kod klasičnog doniranja krvi od presudnog značaja
Gosti iz Makedonije su prenijeli njihova iskustva, kako sa dobijanjem trombocita iz pune krvi, tako i afereznim procedurama. Kriterijumi i principi su identični, pa smo kroz pitanja i komentare razmijenili iskustva oko interesantnih detalja, među kojima je čuvanje istih, zbog kratkog života (5- 7dana), najinteresantnija tema.
Na kraju ću ja u mom zaključku reći – KOLEGA JE KOLEGI BRAT.
DR NAĐA BOŠKOVIĆ
