Andrijana Klisić, defektolog
Spec. pedagogije
Upotreba alkohola je široko rasprostranjena u društvu i vlada tolerantan stav u odnosu na konzumaciju istog, ne uviđajući se značaj njegove toksičnosti po organizam i dalekosežnih posljedica na pojedinca, porodicu i širu društvenu zajednicu. Alkohol spada u grupu socijabilnih droga jer modifikuje jednu ili više funkcija u organizmu.
Kod predisponiranih osoba veoma se lako pređe granica koja razdvaja upotrebu od zloupotrebe. Kada govorimo o faktorima koji doprinose razvoju bolesti zavisnosti, ukupno 40 do 60 % se pripisuje genetici dok se ostatak odnosi na interakciju čovjeka sa spoljašnjom sredinom. Istraživanja ukazuju na to da sinovi alkoholičara imaju 4 puta veću predispoziciju za razvoj alkoholizma. Ćerke, nerijetko, kada odrastu, na nesvjesnom nivou biraju partnere sa zavisničkom strukturom ličnosti ili upravo alkoholičare. Praksa pokazuje da se upotreba alkohola koristi u svrhe smanjenja unutrašnje napetosti i psihološkog bola.
U porodicama zavisnika najčešće postoji višegeneracijski problem a pojedini stručnjaci tvrde, kada je u pitanju alkoholizam, da je u 5 generacija unazad postojala neka neprebolna trauma.
Struktura ličnosti je promjenljiva i životne okolnosti poput smrti člana porodice, razvoda braka, otkaza, bolesti, mogu privremeno ili trajno oslabiti ličnost. U tim stanjima osoba je u većem riziku da posegne za nekom vrstom psihoktivne supstance uključujući i alkohol, kako bi lakše prevazišla taj krizni period i ublažila bol. Takav svoj izbor osoba vidi kao rješenje a ne kao problem i upravo je to zamka u koju mnogi upadnu – “rješavajući” jedan problem razvije se drugi, kompleksniji.
Pojedine bolesti su uzrokovane psihičkim stanjem ličnosti. Ako je osoba dugi niz godina boravila u okruženju u kom nije mogla da zadovolji svoje osnovne potrebe, gdje se nije osjećala prihvaćeno, sigurno, uvaženo, gdje je već postojao alkoholizam kod nekog člana porodice ili užeg okruženja, gdje se svakodnevno ili veoma često konzumiranje alkohola normalizuje i doživljava kao uobičajen i prihvatljiv dio porodičnog života, osoba je u većem riziku za razvoj bolesti zavisnosti.
Dijagnoza se postavlja na osnovu prisustva najmanje tri od nekoliko sledećih parametara:
• izražena žudnja za alkoholom
• otežana kontrola nad ponašanjem
• pojava apstinencijalnog sindroma
• porast tolerancije na alkohol
• supstanca postaje primarna u životu
• nastavlja se sa konzumiranjem alkohola uprkos njegovim negativnim posljedicama.
Alkoholizam se razvija postepeno, često za samu osobu neprimjetno. U prvoj fazi umjerenog pijenja, kao što i sam naziv govori, osoba konzumira umjerene količine alkohola povremeno, najčešće u društvu i nesmetano nastavlja da funkcioniše u porodičnom i radnom okruženju.
U trening fazi – prelaznoj fazi organizam se postepeno adaptira na konzumiranje i podnošenje sve većih količina alkohola.
Predtoksikomanska faza je uvod u bolest zavisnosti. Raste tolerancija organizma na alkohol, postoji izražena žudnja za supstancom (psihička zavisnost). Potrebne su sve veće količne alkohola za postizanje željenog efekta. U ovoj fazi osobe najčešće ne prihvataju liječenje i nisu podložne psihoterapijskom uticaju iz razloga što čvrsto vjeruju da mogu ostaviti alkohol kada god to požele. Objašnjenje za takav stav možemo naći u psihološkim mehanizmima ego odbrane koji iskrivljuju realnost i drže osobu u zabludi kroz negiranje, minimiziranje, racionalizaciju, intelektualizaciju, projekciju i dr.
U toksikomanskoj fazi, u kojoj je alkohol postao sastavni dio metabolizma ćelije, postoji izrazita žudnja i metabolička “glad” za alkoholom. Karakteriše je potpuni gubitak kontrole nad pijenjem, razvoj fizičke i psihičke zavisnosti, pad tolerancije na alkohol kao i pojava apstinencijalnog sindroma usljed nedostatka supstance. Osoba sve češće pije sama, krije rezerve alkohola u kući, pojavljuju se alkoholne amnezije, alkoholičarske patološke ljubomore, delirijumi, poremećaji ličnosti, Korsakovljeva psihoza i druge mnogostruke posljedice koje se odnose na fizičko i mentalno zdravlje.
Alkoholizam kod žena je poseban bio-psiho-socijalni problem čija prevalencija je posljednjih godina u porastu, kao i alkoholizam kod mladih. Djeca iz alkoholičarskih porodica često ispoljavaju agresivno ponašanje što je više zastupljeno kod dječaka, dok je kod djevojčica češće prisutno pretjerano povlačenje (rjeđe obrnuto).
Mladi su u riziku iz više razloga. U prvom redu već pomenuti faktor predispozicije ličnosti, zatim faze razvoja u kojoj se nalaze, koja je burna, zahtjevna i praćena krizama identiteta, autoriteta i seksualnosti. Uticaj društva, koji je izražen u tom periodu, tu su i pogrešni uzori i modeli identifikacije, nedostatak adekvatne podrške i drugo.
Za razliku od alkoholizma kod muškaraca, alkoholizam žena društvo više osuđuje. Na to jasno ukazuju i podaci koji govore da se žene teže odlučuju za liječenje, upravo zbog izražene stigme i diskriminacije.
“Mada se alkoholizam žena često povezuje sa poremećenim razvojem u djetinstvu i zavisnim odnosem prema hladnom dominantnom roditelju, ipak je bračna disharmonija najčešći provokativni faktor koji dovodi do početka pijenja i alkoholizma.” (autor Z. Petrović, Alkoholizam i narkomanija)
Schuckit i saradnici (1969) ističu da je kod žena kod kojih se razvio alkoholizam, u velikom procentu prethodno postojao afektivni poremećaj / poremećaj raspoloženja i/ili ličnosti (npr.depresija, ciklotimija, granični poremećaj…).
Zavisnost nerijetko i nastaje kao svojevrstan vid “samoliječenja” psihičkih tegoba supstancom i obično je simptom nekog dubljeg problema.
Motivisanje osobe za liječenjem je nimalo lak terapijski zadatak. Dok bolne posljedice konzumiranja ne prevagnu nad prijatnim, teško da će se zavisna osoba odlučiti za radikalnu promjenu. Detoksikacija organizma i aptinencija od alkohola su neophodni početni koraci. Da bi oporavak bio potpun potrebno je paraleno sa tim sprovoditi farmakoterapiju, psihoterapiju i socioterapiju kako bi se rehabilitovala sva četiri aspekta ličnosti (fizički, psihički, socijalni i duhovni).
Rehabilitacija je dugotrajan proces u kom je neophodno strpljenje i istrajnost. Stoga je korisno posmatrati svaki dan “čistoće” (apstinencije) kao kapital i kao korak bliže na putu kroz introspekciju ka samospoznaji i oslobođenju.
Život nije toliko težak da se ne bi mogao živjeti, ali se nerijetko takvim čini!
