Dr Snežana Mitrović, spec. medicine sporta
Centar za sportsku medicinu, DZ Glavnog grada
Učešće u redovnoj fizičkoj aktivnosti ima brojne pozitivne benefite na kardiovaskularni sistem i postoje dokazi da osobe koje redovno vježbaju u prosjeku imaju duži životni vijek. Međutim, kod sportista koji imaju urođene strukturne ili elektrofiziološke poremećaje, fizička aktivnost može biti uzrok iznenadne srčane smrti. Rizik od nastanka srčane smrti kod mladih sportista sa strukturnim poremećajima je tri puta veći u odnosu na mlade sedetarne osobe, ukazujući na to da stres tokom fizičke aktivnosti, visok nivo cirkulišućih kateholamina udružen sa dehidratacijom, visokom tjelesnom temperaturom i manjim elektrolitnim i ph disbalansom mogu biti okidači za nastanak fatalnih aritmija kod pomenutih osoba.
Iznenadna srčana smrt (ISS) sportiste je izuzetno emotivan i traumatičan događaj kako za porodicu jednog sportiste, tako i za saigrače, vršnjake i cjelokupnu javnost, jer je posebno iznenađujuća činjenica da je iznenadni smrtni ishod nastupio kod naizgled zdravog i dobro utreniranog sportiste. Čak 90% ISS u sportu su netraumatskog porijekla i posljedica su poremećaja kardiovaskularnog sistema, i kod sportista mlađih od 25 godina života to su najčešće urođene ili nasljedne bolesti kardiovaskularnog sistema, a kod sportista starijih od 35 godina najčešći uzrok su anomalije koronarnih krvnih sudova. Najčešći uzrok ISS kod mladih sportista su kardiomiopatije (HCM, ARVC), u čak 40% slučajeva, a od ostalih uzroka navode se Marfanov sindrom, aortna stenoza, WPW sindrom, long QT sindrom. I ako su kardiovaskularna oboljenja praćena odgovarajućom simptomatologijom u vidu javljanja bolova i nelagode u grudima, osjećaja nedostatka vazduha, nepravilnog rada srca, vrtoglavice i gubitka svijesti, nažalost u 85% slučajeva ISS u podacima dobijenim od članova porodice, trenera i saigrača dobijene su informacije da su simptomi koji su mogli da ukažu na postojanje oboljenja bili odsutni. Iz svega navedenog je izuzetno važno kod svakog sportiste pre započinjanja sportske aktivnosti obaviti sportsko-medicinski pregled.
Sportsko-medicinski pregled je preventivni sistematski pregled sportiste prije učešća u sportskoj aktivnosti, koji za cilj ima identifikaciju bolesti i poremećaja koji kao takvi, usled sportskih aktivnosti mogu da dovedu do pogoršanja zdravstvenog stanja sportiste, odnosno u težim situacijama nastanak ISS. Osnovu sportsko-medicinskog pregleda čine:
– popunjavanje sportsko-medicinskog upitnika
– anamneza (lična i porodična)
– kompletan fizikalni pregled
– EKG u stanju mirovanja
– dodatne dijagnostičke procedure (UZ srca, spiroergometrija, MR srca…), ukoliko se bazičnim pregledom utvrdi postojanje bolesti ili poremećaja koji kao takvi mogu da naruše zdravstveno stanje sportiste ili dovedu do ISS.
Dva su modela skrininga koji se koriste za pregled sportista, model koji je dala Američka asocijacija za srce (AHA) i model koji predlaže Evropsko udruženje kardiologa (ESC). Na osnovu brojnih razmatranja, obje asocijacije se slažu da bi trebalo da postoji obaveza skriniga mladih sportista na stanja koja uzrokuju ISS iz medicinskih, pravnih i etičkih razloga. AHA asocijacija nudi skrining koji je ograničen na uzimanje anamneza i izvođenje fizikalnog pregleda, a ukoliko ovim metodama dobijemo jedan ili dva pozitivna ktiterijuma, sprovode se dodatne dijagnostičke procedure. Nažalost, efikasnost ovakvog skrining pregleda za otkrivanje potencijalno smrtonosnih srčanih bolesti je jako upitna, jer je veliki broj sportista asimptomatski, a fizikalni pregled kao takav ne može da otkrije postojanje određenih urođenih oboljenja, bolesti koronarnih krvih sudova i kanalopatija, koji se navode kao uzroci ISS. Iz toga razloga sprovođenjem 12-kanalnog EKG-a u stanju mirovanja, kao neiznvazne, jeftine i lako dostupne skrinig metode, je izuzetno važna. Ovaj model predlaže ESC, kao satavni dio bazičnog sportsko-medicinskog pregleda. Korišćenje EKG-a u stanju mirovanja kao sastavnog dijela pregleda baziran je na podacima da je EKG bio patološki izmijenjen u čak 90% slučajeva sportista sa hipertrofičnom kardiomipatijom, aritmogenom displazijom desne komore i kanalopatijama (long QT sindrom, Brugada sindrom). Postavlja se i pitanje da li skrining Ekg-om sprečava nastanak ISS? Nedavni izveštaji bazirani na 25-godišnjem iskustvu skrininga kod italijanskih sportista, pokazao je smanjenje stope smrtnosti sa 3,6/100.00 sportista na 0.4/100.000 sportista, što je čak 90% smanjenja ISS, i pružaju najubjedljivije dokaze dostupne do danas, da kardiovaskularni skrining zaista smanjuje stopu smrtnosti. Rezultati ove studije doveli su do odobrenja ovog skrining programa za sve visoko utrenirane sportiste sa dodatnim 12-kanalnim EKG testiranjem od strane vodećih sportskih tijela, uključujući FIFA, UEFA i Međunarodni Olimpijski komitet. Preporuka je da se ovi skrining programi primjenjuju kod svih sportista starosti od 12-35 godina, bez obzira da li učestvuju u rekrativnim ili takmičarskim sportovima, minimum jednom godišnje, a najbolje dva puta godišnje, a kod djece u period rasta i razvoja na svaka 4 mjeseca.
Nakon sprovođenja bazičnog skrinig pregleda, dodatne dijagnostičke procedure sprovodimo u situacijama patološkog nalaza na skriningu, kod sportista koji imaju tegobe u naporu, i kod sportista koji intezivno treniraju. Dodatne dijagnostičke procedure podrazumijevaju UZ srca, 24h EKG Holter monitoring i ergometriju, a u slučaju potrebe i MR srca, genetska ispitavanja i ostale dijagnostičke procedure.
Sportsko-medicinski pregled nije samo “dozvola za treniranje” – to je snažan alat za očuvanje života i zdravlja. Roditelji, treneri i škole treba da budu svjesni njegove važnosti i da ne upućuju djecu na sport bez prethodne provjere zdravstvene sposobnosti. Jedan pregled godišnje može napraviti ogromnu razliku.
