Dr Dalibor Ćorić
Specijalista medicine sporta
Centar za sportsku medicinu DZ Glavnog grada
U savremenom sportu, bilo takmičarskom profesionalnom, bilo u rekreativnom, pa nažalost i u dječijem, svjedoci smo da se u medijima pojavljaju sve češće informacije o iznenadnim smrtnim ishodima na sportskim terenima.
Iznenadna srčana smrt (ISS) u sportu je događaj koji, iako rijedak, donosi velike tragedije, jer pogađa mlade i fizički aktivne osobe koje na prvi pogled izgledaju zdravo. Takve situacije često šokiraju javnost i postavljaju važno pitanje o sigurnosti sportista, metodama prevencije i načinima smanjenja rizika od ovih tragičnih incidenata. Poznavanje glavnih uzroka iznenadne srčane smrti u sportu, faktora rizika, kao i preventivnih mjera, mogu značajno pomoći u smanjenju učestalosti ovih nesreća.
Klasifikacija uzroka iznenadne srčane smrti u sportu
Iznenadna srčana smrt u sportu može nastati usljed urođenih ili stečenih srčanih anomalija. Pored toga, poremećaji mogu biti strukturne (koje uključuju fizičke promjene u srčanoj strukturi) ili nestrukturne (koje se odnose na poremećaje u funkciji srca bez fizičkih promjena). Klasifikacija ovih uzroka pomoći će u razumijevanju mehanizama koji mogu dovesti do iznenadne srčane smrti.
1. Urođene srčane mane (USM )
Urođene anomalije srca su stanja koja su prisutna od rođenja i obično su genetski predisponirane, ali u suštini imaju multifaktorsku etiologiju . Neke od njih mogu ostati neprepoznate tokom godina.
- Strukturne urođene anomalije srca:
Neke od najčešće prepoznatih urođenih strukturnih anomalija koje su uzročnici iznenadne srčane smrti u sportu:
- Hipertrofična kardiomiopatija (HCM): Ovo je najčešći uzrok iznenadne srčane smrti kod mladih sportista. U ovoj bolesti, srčani mišić se neobično zadebljava, što otežava protok krvi i može izazvati aritmije i srčani zastoj. Smatra se da 60-70% sportista sa ovom anomalijom ima bar jednog člana porodice sa HCM ! Pored najčešće, hipertrofične kardiomiopatije, česte su i još dva oblika kardiomiopatija : dilataciona kardiomiopatija i aritmogena displazija desne komore ( naročito u Italiji ).
- Marfanov sindrom: Ovaj sindrom je genetski poremećaj koji utiče na vezivno tkivo, što može oslabiti srčanu aortu i druge krvne sudove. Sportisti sa Marfanovim sindromom imaju povećan rizik od rupture aorte, što može dovesti do iznenadne smrti.
- Nestrukturne urođene anomalije srca:
- Brugada sindrom: Brugada sindrom je genetski poremećaj koji izaziva smetnje u normalnom ritmu srca, a u čijoj osnovi leži poremećaj u jonskim kanalima, gdje imamo smanjen ulazak natrijuma i kalcijuma u ćeliju i povećan izlazak kalijuma. Ovaj sindrom uzrokuje abnormalne elektrofiziološke promjene u srcu, koji što može dovesti do opasnih aritmija, posebno tokom fizičkog napora., što može dovesti do iznenadne srčane smrti.
- Long QT sindrom: Long QT sindrom je nasljedni poremećaj koji utiče na električnu aktivnost srca. Takođe spada u kanalopatije i to je prva otkrivena kanalopatija ( poremećaj u jonskim kanalima na ćelijskoj membrani ). Kao posledica , imamo smanjen ulazak kalijuma u ćeliju, što rezultira produženjem T talasa. Kod osoba sa ovim sindromom, srčani ritam traje duže nego što je normalno, što može dovesti do aritmija i potencijalno fatalnog srčanog zastoja, posebno u stresnim situacijama poput intenzivnog fizičkog napora.
- WPW sindrom (Wolff-Parkinson-White sindrom): WPW sindrom je stanje u kojem postoji dodatni električni put između pretkomora i komora, pored normalnog fiziološkog puta koji ide kroz AV čvor, a što za posledicu može da ima ubrzan prenos impulsa,jer se može zaobići fiziološka pauza u AV čvoru i što može izazvati ozbiljne aritmije. Ove aritmije mogu biti opasne po život, pogotovo kada su izloženi fizičkom naporu.
2. Stečene srčane anomalije
Stečene anomalije srca nastaju tokom života, obično usled faktora poput loših životnih navika, povreda ili prekomjernog fizičkog napora. Ove anomalije takođe mogu biti strukturne ili nestrukturne prirode.
2.1. Stečene strukturne anomalije srca :
- Koronarna bolest srca (ishemija): U rijetkim slučajevima, mladi sportisti mogu razviti koronarnu bolest koja smanjuje protok krvi u srčanom mišiću. Ova bolest može nastati zbog prekomjernog napora ili povećanog stresa na srce, čime se povećava rizik od infarkta ili srčanog zastoja.
- Miokarditis: to je zapaljenski proces koji je lokalizovan u miokardu i može biti uzrokovan širokom lepezom infektivnih agenasa. Ipak, najčešći uzročnici su virusi i bakterije. Klinička slika zavisi od stepena anatomskog oštećenja miokarda.
- Stečene nestrukturne anomalije srca :
- Srčane aritmije (ventrikularna tahikardija, ventrikularna fibrilacija): Ove vrste aritmija mogu biti izazvane fizičkim naporom, stresom ili električnim smetnjama u srcu. Iako nisu rezultat fizičkih promjena u srcu, ovi poremećaji mogu uzrokovati srčani zastoj.
- Elektrolitski poremećaji: Neravnoteža elektrolita, kao što su kalijum, natrijum ili kalcijum, može uzrokovati smetnje u funkcionisanju srca. U sportu sa visokim intenzitetom, gdje dolazi do dehidracije i prekomjernog znojenja, ovaj faktor može ozbiljno ugroziti srčanu funkciju, zbog čega je pravilna ishrana i hidratacija ključna.
- Stečeni long QT interval : Uzrok mogu biti različiti ljekovi. Postoji oko 50 vrsta ljekova koji mogu da produže QT interval kod zdravih ljudi. Neki od ljekova koji mogu da dovedu do ovakvog stanja su : antibiotici,antidepresivi, ljekovi za sniženje holesterola, kao i neki ljekovi protiv gljivica.
Faktori rizika
Iako sportisti često izgledaju zdravo i u vrhunskoj fizičkoj formi, nekoliko faktora rizika može doprineti većem riziku od iznenadne srčane smrti. Neki od glavnih faktora rizika uključuju:
- Porodična istorija srčanih bolesti: Genetske predispozicije mogu značajno uticati na razvoj srčanih bolesti. Sportisti sa porodičnom istorijom kardiovaskularnih bolesti imaju povećan rizik od razvoja srčanih problema, iako nemaju očigledne simptome.
- Prethodne srčane smetnje: Sportisti koji su već imali problema sa srcem, kao što su srčane aritmije, bol u grudima ili čak prethodne epizode infarkta miokarda, imaju veći rizik od iznenadnog srčanog zastoja.
- Mladi sportisti: Iako su mladi sportisti fizički sposobni, iznenadna srčana smrt češće se javlja kod adolescenata. Zbog fizičkog napora i stresa koji se stavlja na njih, ova populacija sportista može imati neprepoznate srčane smetnje koje povećavaju rizik.
- Nepravilna ishrana i dehidracija: Neadekvatna ishrana, posebno ona koja je siromašna elektrolitima, može povećati rizik od srčanih problema. U sportovima sa visokim intenzitetom, nedostatak adekvatne hidratacije može izazvati ozbiljne smetnje u funkcionisanju srca, zbog čega je pravilna ishrana i hidratacija ključna.
Prevencija iznenadne srčane smrti u sportu
Prevencija iznenadne srčane smrti u sportu zahtijeva sveobuhvatan pristup koji uključuje pravovremene medicinske preglede, edukaciju i primjenu određenih sigurnosnih mjera. Neke od najvažnijih preventivnih strategija uključuju:
- Redovni medicinski pregledi: Svi sportisti, posebno oni koji se bave profesionalnim sportovima, trebali bi proći redovne medicinske preglede, uključujući elektrokardiogram (EKG) , ehokardiografiju , kao i ergometrijsko testiranje, ukoliko za to postoje osnovane sumnje i ukoliko se sportista bavi sportom visokog intenziteta i frekvence. Ovi pregledi mogu otkriti skrivena srčana oboljenja i smanjiti rizik od iznenadnih smrtnih slučajeva.
- Skrining za genetske poremećaje: Genetska predispozicija za srčane bolesti može se prepoznati kroz testove koji obuhvataju istoriju bolesti u porodici. Neke ozbiljne bolesti, poput hipertrofične kardiomiopatije, mogu biti prepoznate ranije, što omogućava bolju kontrolu i smanjenje rizika.
- Obuka trenera i sportista: Edukacija trenera, sportista i drugih članova tima o prepoznavanju simptoma srčanih smetnji i pravilnoj primjeni prve pomoći može biti presudna u situacijama kada dođe do iznenadnog srčanog zastoja. Brza primjena kardiopulmonalne reanimacije (CPR) i upotreba defibrilatora mogu spasti život.
- Defibrilatori na sportskim terenima: Svaki sportski objekat treba biti opremljen automatskim eksternim defibrilatorima (AED), uređajem koji može spasiti život u slučaju iznenadnog srčanog zastoja. Brza upotreba AED-a može značajno povećati šanse za preživljavanje sportista u hitnim situacijama.
- Pravilna procjena fizičkog napora i doziranje fizičke aktivnosti: Sportisti bi trebali da se edukuju o važnosti balansiranja napora i odmora, kao i prepoznavanja granica svog tijela. Uzimanje pauza i izbjegavanje prekomjernog napora može smanjiti rizik od preopterećenja srca.
Primjeri iz prakse
Jedan od najpoznatijih slučajeva iznenadne srčane smrti u sportu dogodio se 2012. godine, kada je italijanski fudbaler Piermario Morosini preminuo tokom utakmice zbog srčanog zastoja. Ovaj slučaj je izazvao značajnu javnu pažnju i podstakao mnoge sportiste i sportske organizacije da preispitaju sigurnosne protokole i uvedu strože medicinske preglede.
Zaključak
Iznenadna srčana smrt u sportu, iako rijetka, predstavlja veliku prijetnju za zdravlje sportista, a tragedija tih nesreća podstiče na potrebu za većom pažnjom u preventivnim mjerama. Sprovođenjem redovnih medicinskih pregleda, edukacijom sportista i trenera, kao i osiguravanjem dostupnosti defibrilatora na sportskim terenima, može se značajno smanjiti broj ovakvih tragičnih događaja. Osiguranje zdravlja sportista kroz ove preventivne mjere ključno je za očuvanje njihovog života i sigurnosti.
