Adrijana Klisić, defektolog-specijalni pedagog
Odnos čovjeka i sredine je oduvjek bio dvosmjeran. Pojedinac utiče na društvo, ali i društvo na pojedinca. Današnji čovjek živi u kulturi koju karakteriše inverzija sistema vrijednosti, konzumerizam, egoizam, egocentrizam, materijalizam, narcizam, te čovjek kao adaptibilno biće prirodno teži da se prilagodi. Po koju cijenu?! Često, po cijenu gubitka sopstvenog identiteta.
Ličnost predstavlja jedinstvenu i neponovljivu, relativno trajnu organizaciju osobina koja se formira kroz određene razvojne faze, najvećim dijelom tokom djetinjstva. Sazrijevanje pak, kako akademik Vladeta Jerotić ističe, je proces koji nikada nije konačan i potpun. Drugim riječima, čovjek je tokom svog života na putu zrelosti i neprestane promjene u fizičkom, emotivnom, intelektualnom i duhovnom smislu. Sazrijevanje je postepeno razočaravanje i prevazilaženje sopstvene narcisoidnosti, odnosno prevazilaženje idealizovane slike o sebi/roditeljima/svijetu i prihvatanje realne slike i realnosti upravo takve kakva jeste.
Svaki čovjek i zdrava ličnost nekada može ispoljiti neko maladaptivno i psihopatološko ponašanje, naročito u kriznim životnim situacijama. To, naravno, ne znači da se radi o mentalnom poremećaju. Potrebno je imati na umu da se narcisoidnost kao takva može kretati u dijapazonu od normalnog do patološkog oblika. Zdrava doza narcizma je neophodna kako bi čovjek razvio zdravo samopouzdanje i samopoštovanje, da bi se na zdrav način, adekvatno, pobrinuo za sebe i izborio za poziciju koja mu realno pripada, bilo u porodici bilo u široj društvenoj zajednici. Stoga, svi mi imamo izvjesnu dozu narcizma u sebi. Pitanje je u kolikoj mjeri? Dakle, ključnu ulogu imaju stepen izraženosti, frekvencija javljanja i posljedice koje izaziva jedno takvo ponašanje.
Gdje prestaje zdravi i počinje patološki narcizam?
Poremećaji ličnosti su razvojna stanja koja nastaju u djetinjstvu i adolescenciji i nastavljaju da perzistiraju u odraslom dobu. Uzroke nastanka narcisoidnog poremećaja ličnosti svakako treba posmatrati kroz sadejstvo bio-psiho-socijalnih faktora. Navedeni poremećaj je češći među muškarcima nego među ženama. Ovakve ličnosti se rijetko javljaju na terapiju upravo zbog nekritičnosti, te nemanja realne slike o sebi. Češće se jave zbog nekog drugog problema (zavisnost, depresivnost, i drugo).
Na samom početku potrebno je reći da svako dijete ima bazične narcističke potrebe (potreba za sigurnošću, ljubavlju, pripadanjem, pohvalama/stroukovima, validacijom/vrednovanjem, ogledanjem/prepoznavanjem) i ukoliko ih roditelj na adekvatan način zadovolji, dijete će razviti doživljaj sopstvene vrijednosti i adekvatnosti, kasnije i realistično samopoštovanje koje nazivamo i zdrava doza narcizma.
Međutim, ukoliko iz bilo kog razloga u prvim mjesecima života bebe (bilo usljed psihofizičkog stanja majke, disfunkcionalne porodične dinamike, nekih situacionih faktora, ili bilo čega drugog) izostane pažnja, nježnost, briga, toplina ili dijete predugo čeka na zadovoljenje sopstvenih potreba i/ili je prolongiran visok stepen frustracije, razvija se nesigurnost, kompleksi, osjećaj inferiornosti, neadekvatnosti, nedovoljnosti itd. Odrastanje u takvim okolnostima i sa takvim osjećajima za dijete predstavlja enormnu patnju. Iz tog razloga razvijaju se raznorazni psihološki mehanizmi odbrane koji teže da zaštite ego djeteta, odnosno, iskrive realnost kako bi postala podnošljivija; razvija se suprotna idealizovana slika o sebi, odnosno grandiozni self. Nesvjesni proces splitinga ili cijepanja je ključni mehanizam za emocionalno “preživljavanje” djeteta, koje u tom stadijumu razvoja nije u stanju da razumije i integriše oprečna i nepomirljiva osjećanja. S obzirom da svaka prepotencija krije neku impotenciju, tako i formirani grandiozni self ima svoju ključnu ulogu, a to je da sakrije i zaštiti fragilni (osjetljivi) ego. Iz tih razloga, narcisoidni poremećaj ličnosti (u daljem tekstu NPL) srijećemo kod osoba koje nisu uspjele da savladaju razvojne zadatake i tokom djetinstva nisu razvile stabilni identitet, a bez njega nije ni moguće izrasti u nezavisnu, zdravu, zrelu ličnost. Neki ih nazivaju i ličnosti bez ličnosti. U dubinama duše oni često, gotovo konstantno, imaju osjećaj praznine, od kojeg raznim funkcionalnim i disfunkcionalnim oblicima ponašanja pokušavaju da pobjegnu. Iako površinski posmatrano izgleda da su zaljubljeni u sebe, kako većina laičke javnosti misli, zapravo na dubokom nesvjesnom nivou oni preziru sebe. Osobe sa NPL (opšteprihvaćeni termin narcisi) često samoprezir okreću ka drugome.
Postoje različite podjele na određene tipove i podtipove NPL. Najčešća podjela je na:
- Klasični narcizam poznat i kao grandiozni narcizam ili visokofunkcionalni narcizam – ne zanima ih niko osim njih samih, karakteristična je želja za dominacijom, istaknuta je potreba za grandioznošću, osjećaj posebnosti i važnosti.
- Prikriveni ili ranjivi narcisi – teže se prepoznaju, uglavnom glume “žrtve”, za razliku od prethodnog tipa skloniji su zatvaranju u sebe i ne vole da budu u centru pažnje.
- Maligni narcisi – mogu biti i grandiozni i prikriveni, u suštini to su lažljivi, perfidni, prevrtljivi i agresivni ljudi, mogu biti potpuno bez savjesti i empatije i sadrže elemente antisocijalnog poremećaja ličnosti i psihopatije.
Gotovo da nije moguće biti u odnosu sa narcisom, a ne doživjeti psihičku, emocionalnu i/ili fizičku povredu. Stepen povrede umnogome zavisi od vrste narcisa, ali i stepena izloženosti kao i relacije koju imate sa njima. Bez obzira da li ste u partnerskom, prijateljskom, poslovnom odnosu sa narcisom ili odnosu roditelj–dijete, postoje određena ponašanja koja su karakteristična za većinu njih. Evo nekih:
- Druge ljude tretiraju kao objekte, zbog svoje emocionalne nezrelosti nisu u stanju duboko da vole, niti imaju kapaciteta za zrelu ljubav, odnosi su površni, često iz interesa, skloni su promiskuitetnom ponašanju;
- Ne preuzimaju odgovornost za svoje postupke, ne priznaju greške, najčešće krivicu prebacuju na druge ljude ili okolnosti;
- Rijetko, gotovo nikada, se iskreno ne izvinjavaju (izvinjenje koriste uglavnom kao vid manipulacije);
- Stalna, neutoljiva želja za divljenjem, validacijom, dominacijom, priznanjem;
- U razgovorima često vode monolog, bez stvarne razmjene i zainteresovanosti;
- Nisu u stanju da se emocionalno involviraju u odnos;
- Prisutna je ljubomora prema drugima, partneru, nekad i prema sopstvenom djetetu;
- Narcis kao roditelj ne podržava prirodnu potrebu djeteta za separacijom i individualizacijom;
- Pretjerana potreba za kontrolom (u kući/na poslu), sklonost ka nametanju svog stava, mišljenja, odluke;
- Nestrpljenje (vodeci princip zadovoljstva “sada i odmah”) slabo podnose čekanje;
- Emocionalno su nestabilni (burna reagovanja sa izlivima bijesa);
- Infantilnost (nezrelost);
- Slaba samokontrola ( agresivnih / seksualnih impulsa);
- Stalno kritikovanje, ponižavanje, omalovažavanje (otvoreno ili suptilno);
- Veća pažnja na formu nego na suštinu;
- Nerijetko probija lične granice drugih ljudi;
- U interpersonalnim odnosima oscilira od naglašene idealizacije do potpunog obezvređivanja sagovornika i njegovih postignuća;
- Kada se osjećaju ugroženo, drugog će optužiti da je sebičan, manipulativan, nepouzdan, pa čak i narcisoidan;
- Skloni su lažima, manipulacijama, osveti;
- Slabo prihvataju tuđi autoritet i dr.
Često mogu proći mjeseci nekada i godine da bi se ovaj poremećaj prepoznao, iz prostog razloga što narcis koristi raznorazne psihološke tehnike obmanjivanja. Neke od tih su: gaslajting ili sluđivanje (izvrtanje realnosti, što vas navodi da posumnjate u sopstveni razum, u slučajevima nevjerstava optužiće partnera da je ljubomoran i posesivan, emocionalna ucjena, izazivanje krivice (jer je osjećajem stida i krivice najlakše manipulisati), prijetnje, sramoćenje, tretmani ćutanjem (oblik emocionalnog zlostavljanja), upadi, ponižavanje, ignorisanje, toplo-hladno u odnosima i mnoge druge.
Zdrav i kvalitetan odnos podrazumijeva dvije bitne komponente. To su recipročna razmjena i osjećaj ličnog rasta. U odnosu sa narcisom često izostaje i jedno i drugo, upravo suprotno, osoba ima osjećaj gubitka sopstvenog identiteta, gubitka samopoštovanja, samopuzdanja, u konačnici gubitka zdravlja. Nije lako prekinuti začarani krug i skinuti se sa emocionalnog roler kostera ali što prije osoba to učini prije će i početi proces oporavka.
NPL ima i među zavisnicima koji upravo pomoću alkohola, kocke i droge pokušavaju da ispune duboku prazninu, zaštite se od bola i žive neku drugu realnost. Osobe sa ovim poremećajem ličnosti često sebe forsiraju u postizanju određenih ciljeva ali kao da nikad nije dovoljno, stalno su u potrazi za ispunjenjem. To su osobe bez čvrstog uporišta u sebi, te uporište traže u realnosti koju sami iskrivljuju, ali na žalost realnost, ma kakva da je, nikada neće moći u potpunosti da namiri potrebe nekadašnjeg djeteta koje je davnih dana ostalo emocionalno gladno i nezbrinuto. Terapijski proces je dugotrajan i zahtjevan. Pomaci u terapiji su vidljivi ali do potpune reparacije ličnosti nije moguće doći.
Ukoliko smatrate da ste u odnosu sa osobom koja ima NPL, važno je da razvijete sistem podrške i detaljno se informišete kako bi razvili zaštitne mehanizme i spriječili dalje urušavanje vašeg mentalnog i fizičkog zdravlja.
