Antibakterijski ljekovi – Od velikih otkrića do danas

0
447

Povodom obilježavanja Dana svjesnosti o antibioticima 13-antibiotici

Liječenje bolesti uzrokovanih bakterijskim infekcijama počelo je sistematski otkrićem Paul Erlich-a (1854-1915) da su jedinjenja arsena efikasna u terapiji sifilisa, i on ih 1910. godine uvodi u terapiju bolesti izazvanih spirohetama. Slijedi otkriće sulfonamida, 1935. godine, koji su decenijama korišćeni u liječenju velikog broja infekcija izazvanih bakterijama.

Pasteur i Joubert su još 1877. godine ustanovili da se bacil antraksa dobro razmnožava u sterilnom urinu, a da ga druge bakterije, ukoliko se dodaju, uništavaju. Drugim riječima, ustanovili su princip „živo protiv živog” (ili anti-bios), odnosno izuzetno inten­zivnu borbu za preživljavanjem između mikroorganizama, a koja se odvija preko njihovih sekreta. Revolucionarni pronalazak penicilina 1928. godine koji je otkrio Aleksander Fleming (1881­1955) bio je zapravo jedan takav sekret koji su lučile gljivice roda Penicillium, po kojima je i nazvan. Masovnom proizvodnjom penicilina, koja je počela tek 1941. godine, došlo je do prekretnice u medicini, zahvaljujući njegovoj djelotvornosti i u zagnojenim ranama, te manjem broju neželjenih dejstava u odnosu na do tada korišćene sulfonamide. Waksman (1888-1973) je prvi uveo termin antibiotik, podrazumijevajući pod tim „produkt-sekret jednog živog organizma koji služi u borbi za životni prostor sa drugim mikroorganizmima”.

Napretkom farmaceutskih istraživanja danas je smanjena razlika između sintetskih, hemijskih jedinjenja (hemioterapeutika) i prirodnih proizvoda mikroorganizama sa antibakterijskim djelo­vanjem, pa je za obje grupe prihvaćen zajednički naziv – antibiotici. Tokom višedecenijskih farmaceutskih otkrića pronađeno je oko 4000 prirodnih i čak 30 000 polusintetskih antibiotika, ali se svega oko 60 primjenjuje u kliničkoj praksi. Pronalaženje novih antibak-terijskih ljekova je skup, dugotrajan i mukotrpan proces, pa je broj novih i eikasnih antibiotika na tržištu sve manji. S druge strane, zbog izuzetnih osobina bakterija da se adaptiraju na antibakterijske ljekove, kao i na odbrambene sposobnosti domaćina, broj otpornih (rezistentnih) bakterija na antibiotike iz godine u godinu je sve veći. Neadekvatna upotreba jednog ili više antibiotika dovodi do uništavanja osjetljivih bakterija, ali sposobnošću mutiranja se rast, razmnožavanje i preživljavanje otpornih sojeva podstiče. Ovako stečena rezistencija se može prenijeti na patogene sojeve bakterija koji su prethodno bili osjetljivi na date antibiotike.

Neizvjesno je ko pobjeđuje u rivalitetu dvije strane – nauka i industrija sa pronalaskom novih i efikasnih antibiotika, ili dinamičnost i vitalitet bakterija u prilagođavanju na njih, u selekciji i razvoju kao i prenošenju rezistencije. U prilog ovome je podatak da na svjetskom nivou raste broj pacijenata čije se stanje komplikuje razvojem sepse uzrokovane bakterijama rezistentnim na sada dostupne antibiotike, a čija smrtnost je 35% i u najrazvijenijim zeml­jama. U SAD godišnji troškovi liječenja septičnih pacijenata iznose 14.6 milijardi dolara.

Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije, rezistentni sojevi bakterija bi mogli postati dominantni mikroorga­nizmi kako u bolnicama, tako i u opštoj populaciji. Procjenjuje se da u 29 zemalja evropskog regiona 25000 ljudi godišnje umire u zdravstvenim ustanovama zbog infekcije bakterijama rezistentnim na antibiotike. Produženi boravak u bolnici zbog ovakvih infekcija povećava troškove liječenja, a ukoliko postoji rezistencija na više antibiotika, postoji rizik lošijeg ishoda rutinskih medicinskih i dijagnostičkih intervencija, koje se inače smatraju bezbjednim i nisko rizičnim.

Kritičnost prilikom odlučivanja o upotrebi, vrsti i dozi antibiotika je zato imperativ svakog profesionalca. U zemljama sa visoko razvijenom praksom propisivanja ljekova antibiotici odavno nisu dostupni u slobodnoj prodaji, a nadzor nad rezistentnim bakterijama se sprovodi u kontinuitetu.

Upravo zbog ozbiljnosti problema, osnovana je Nacionalna interdisciplinarna komisija za kontrolu rezistencije na antibiotike pri Ministarstvu zdravlja Crne Gore, a slobodna prodaja antibiotika bez recepta je nelegalna. Dan svjesnosti o antibioticima treba da nas opominje da mislimo danas o tome da ćemo možda sjutra biti nemoćni u borbi sa banalnim infekcijama, kao što je to bilo u pred-antibiotskoj eri.

 

Piše: Prof. dr Ljubica Pejakov,

Specijalista anesteziologije i reanimatologije,

Subspecijalista kliničke farmakologije