Dr Selman Repišti
Fakultet primijenjene nauke, Univerzitet Donja Gorica
U v o d
Ukus hrane i pića nije samo neizostavni dio naše svakodnevice, kao i gastronomije i nutricionistike, nego i medicine, psihologije i estetike. Na primjer, preferencija gorkog tipičnija je za osobe sa antisocijalnim crtama ličnosti (Sagioglou i Greitemeyer, 2016), a preferencija slanog u vezi je sa hipertenzijom (Villela i sar., 2019).
Djeca više vole zaslađenu hranu u odnosu na odrasle, ali nisu dobijene statistički značajne razlike u preferenciji slatkog između osoba sa prekomjernom i normalnom tjelesnom masom (Bobowski i Mennella, 2017).
Cilj i istraživačka pitanja
Cilj ovog preliminarnog istraživanja bio je ispitivanje preferencije ukusa (slatko, slano, kiselo i gorko) i različitih vrsta pića (bezalkoholna gazirana pića, kafa, čaj i negazirani voćni sokovi), kao i povezanost ovih preferencija sa starosnom dobi i karakteristikama ličnosti učesnika/ca istraživanja.
U skladu sa navedenim ciljem, postavljena su sljedeća istraživačka pitanja:
1. Da li su preferencije četiri vrste ukusa kao i četiri vrste pića povezane sa hronološkom dobi i karakteristikama ličnosti učesnika/ca istraživanja?
2. Da li su preferencije četiri vrste ukusa međusobno povezane?
3. Da li su preferencije četiri vrste pića u međusobnim vezama?
4. Da li su preferencije ukusa povezane sa preferencijama pića?
METODOLOGIJA
Uzorak i postupak
Uzorak (N = 126) je bio prigodnog tipa i činili su ga studenti i studentkinje osnovnih studija Primijenjene psihologije sa Univerziteta Donja Gorica u Podgorici. Podaci su prikupljeni oflajn (papir-olovka) tokom proljeća 2026. godine. Svi/e učesnici/e istraživanja su se složili/e da participiraju u istraživanju, nakon što im je ponuđeno objašnjenje o svrsi istraživanja i o odgovornom korištenju podataka koje je istraživač namjeravao prikupiti. Prosječna starosna dob učesnika/ca istraživanja bila je M = 22.06, uz standardnu devijaciju od 4.91. Raspon dobi bio je od 18 do 45 godina. U uzorku je bilo 11 studenata (8.73 %) i 115 studentkinja (91.27 %). Bilo je 28 studenata/kinja (22.22 %) sa prve, 75 (59.52 %) sa druge, a 23 (18.25 %) sa treće godine studija.
Instrumenti
Učesnicama i učesnicima istraživanja prvo su postavljena pitanja o njihovom polu, starosnoj dobi, kao i godini studija. Potom, zatraženo je da procijene koliko im se sviđaju sljedeća četiri ukusa hrane i pića: slatko, slano, kiselo i gorko. Nakon toga, pitani su koliko im se sviđaju sljedeće vrste pića: bezalkoholna gazirana pića, kafa, čaj i negazirani voćni sokovi.
Učesnici/e istraživanja su svoje procjene davali/e na petostepenoj skali Likertovog tipa, pri čemu je opcija ”1” značila ”uopšte mi se ne sviđa”, a opcija ”5” – ”jako mi se sviđa”. Na kraju, procijenjeno je i pet širokih, bazičnih karakteristika ličnosti, u skladu sa tzv. Modelom velikih pet i Petofaktorskim modelom, koji dobro reprezentuju strukturu ličnosti, odnosno, veoma su dobro empirijski utemeljeni. To je urađeno uz pomoć Skale personalnih pridjeva (Repišti, 2016), kojom se, na skali od 1 do 10, procjenjuju sljedećih pet dimenzija ličnosti: ekstraverzija, saradljivost, savjesnost, neuroticizam i otvorenost za (nova) iskustva. Viši rezultat ukazuje na veću izraženost date karakteristike.
Rezultati i diskusija
Tabela 1. Povezanost dobi i karakteristika ličnosti sa preferencijama ukusa
* p < .05; ** p < .01
Pregledom tabele 1 uočava se da su dobijene dvije statistički značajne korelacije: peferencija slatkog ukusa bila je u niskoj negativnoj korelaciji sa starosnom dobi (r = -.232, p < .01), kao što je i preferencija slanog ukusa bila u niskoj negativnoj korelaciji sa otvorenošću za iskustva (r = -.214, p < .05). Dakle, slatko se manje sviđa starijim osobama, dok se slano manje dopada osobama koje su otvorene za nova iskustva.
Prvi rezultat objasnio bi se trendom da, kako starimo, tako smo više podložni dobijanju kilograma, što ponajprije povezujemo sa hranom bogatom šećerom. Interpretacija drugog rezultata zahtijevala bi sprovođenje dodatnog istraživanja.
Tabela 2. Povezanost dobi i karakteristika ličnosti sa preferencijama pića
* p < .05; ** p < .01; *** p < .001
Na osnovu rezultata iz tabele 2 vidimo da preferencija gaziranih (bezalkoholnih) pića opada s godinama, jer je dobijena negativna, statistički značajna korelacija (r = -.310, p < .001). Moguće objašnjenje je da, kako starimo, postajemo skloniji izbjegavanju nezdravih namirnica i pića.
Osobe koje sebe opisuju kao savjesnije više vole da piju čaj u odnosu na one koji sebe ne smatraju toliko odgovornim i disciplinovanim (r = .239, p < .01). Čaj više vole i oni koji su otvoreni za nova iskustva, u odnosu na one koji to nisu (r = .194, p < .05).
Ova dva rezultata trebala bi poslužiti kao polazna tačka za sprovođenje detaljnijeg istraživanja, koje bi imalo za cilj da pronađe njihovo objašnjenje.
Tabela 3. Međusobna povezanost preferencija ukusa
* p < .05; ** p < .01
Što su učesnici/e više preferirali/e slatko, to im se manje sviđalo slano (r = -.200, p < .05; tabela 3).
Veća preferencija gorkog ukusa bila je povezana sa većom preferencijom slanog (r = .196, p < .05) i kiselog (r = .229, p < .01).
Tabela 4. Međusobna povezanost preferencija pića
Što su učesnici/e istraživanja više preferirali gazirana (bezalkoholna) pića, to im se manje sviđao čaj (r = -.185, p < .05; tabela 4), a više negazirani voćni sokovi (r = .264, p < .01). Ovi rezultati mogu se objasniti specifičnim zdravstvenim navikama (konzumiranje čaja kao dio zdravog životnog stila), a možda i preferencijom slatkog ukusa (što se odnosi na drugi rezultat).
Međutim, nijedan koeficijent korelacije između preferencija ukusa i preferencija pića nije bio statistički značajan. Drtugim riječima, preferencije četiri ukusa nisu bile povezane sa preferencijama navedenih vrsta pića.To je ujedno odgovor na posljednje istraživačko pitanje. Zbog ograničenog prostora, tabela sa rezultatima koji se odnose na ovaj dio istraživanja nije prikazana.
