Princip liječenja sportskih povreda

0
404

Povreda je svako oštećenje tkiva nastalo u ograni­čenom vremenskom intervalu. Pojam sportske povrede u širem smislu obuhvata sve povrede koje su nastale dejstvom bilo kakve kineziološke aktivnosti (nastava fizičkog vaspitanja, rekreacija, treninzi i sportska takmičenja), dok spo­rtska povreda u užem smislu označava povredu tipičnu za pojedinu sportsku granu, prema mehanizmu nastanka i po učestalosti.

Prevencija povreda

(bolje spriječiti nego liječiti)

Posebno se u sportskoj medicini mora dati važnost prevenciji povreda, jer se sprovođenjem preventivnih mjera može u znatnoj mjeri smanjiti rizik od povređivanja.

Vještina sportista od velike je važnosti u prevenciji povreda. Naime, vještina nije samo fizička sposobnost ko­ntrole pokreta, nego i mentalna sposobnost „čitanja” situacije u kojoj se sportista nalazi i samim tim i „prepoznavanje” rizičnih situacija i njihovo reduciranje. Međutim, sama vještina neće zaštititi sportistu ukoliko je aktivnost koju spro­vodi iznad granica njegove kondicije. Pod pojmom kondicije mislimo na snagu, brzinu, koordinaciju pokreta, mišićnu i kardiorespiratornu izdržljivost, kao i fleksibilnost. Tu po­sebno treba naglasiti vježbe istezanja (engl. stretching exercises), za postizanje dobre fleksibilnosti koja ima jednu od najvećih uloga u prevenciji povreda. O prevenciji povreda putem dobrog zagrijavanja, adekvatne sportske opreme, terena, pravilne ishrane – suvišno je detaljnije raspravljati. Treba u svemu ovom naglasiti još jedan primjer prevencije koja se često nezasluženo zapostavlja, a to je prevencija pravilnim liječenjem ranije nastalih povreda.

OSNOVNI PRINCIPI ZBRINJAVANJA AKUTNIH SPORTSKIH POVREDA

Najveći broj sportskih povreda (mišićnih i ligamentarnih) praćen je krvarenjem (hemoragijom) na mjestu povrede i stvaranjem krvnog podliva, kolekcije krvi (hematom), čije je pravilno kontrolisanje i zbrinjavanje osnovni dio liječenja sportskih povreda.

S obzirom na to da je većina sportskih povreda lakše prirode i da pretežno zahvata mišiće i ligamente, od velikog je značaja činjenica da se rupture ovih tkiva ne obnavljaju same od sebe, već da se defekti premošćavaju ožiljcima. Veličina ovih fibroblastičnih ožiljaka zavisi koliko od veličine defekta, toliko i od veličine hematoma. Ukoliko ne postoje indikacije da se prekid kontinuiteta mišića ili ligamenta li­ječi operativnim zahvatom, tada je indikovano neoperativno (konzervativno) liječenje. Osnovni cilj neoperativnog

liječenja jeste kontrola i minimiziranje početnog hematoma. U slučaju da se to ne postigne, stvaraju se uslovi za formiranje većih ožiljaka. Takvi ožiljci na ligamentima prouzrokuju njihovu labavost i nestabilnost zgloba, smanjuju funkciona­lnu sposobnost mišića i time stvaraju sklonost ponavljanju povreda i pri manjim traumama. Zato, polazeći od činjenice da je krvarenje u povrijeđenom tkivu osnovni problem, post­avljeni cilj kontrole i minimiziranja hematoma postiže se primjenom osnovnih pravila liječenja povreda, a to su:

a) Hlađenje

b) Kompresija

c) Elevacija

d) Pošteda.

U anglosaksonskoj literaturi često se spominje po­jam RICE:

R – rest (pošteda), I – ice (hlađenje), C – compresión (kom­presija), i E – elevation (elevacija). Ovdje valja naglasiti da se velike i teške povrede, koje zahtijevaju operativno lije­čenje, saniraju brže i sa boljim funkcionalnim rezultatima, ako su neposredno nakon povređivanja bili primijenjeni osnovni principi liječenja, tj. hlađenje, kompresija, elevacija i pošteda.

HLAĐENJE: primjenjuje se neposredno nakon po­vređivanja, radi smanjivanja reakcije tkiva na traumu. Hla­đenjem se smanjuje upalna reakcija tkiva, metabolizam cirkulacija, kao i mišićni spazam. Posebno važan momenat jeste vazokonstrikcija, kojom se smanjuje prokrvljenost povrijeđene zone, što smanjuje otok i sprečava formiranje hematoma. Osim toga, hlađenjem se ublažava bol, i to na dva načina – smanjenjem refleksnog spazma okolnih mišića i usporavanjem ili blokiranjem senzornih puteva bola.

Hlađenje se, po pravilu, vrši ledom ili potapanjem povrijeđenog dijela tijela u hladnu vodu. Posebno je pra­ktična primjena vrećica za duboko smrzavanje. Važno je napomenuti da se, bilo led, bilo vrećice za duboko smrza­vanje – ne apliciraju direktno na kožu, već preko suve gaze, peškira i sl. Pri tome, ako se taj sloj drži stalno suvim, nema straha od pojave smrzotina, čak i ako se led aplicira i djeluje 15 min. Valja naglasiti da je od posebne važnosti hlađenje tokom prva tri časa poslije nastanka povrede, kada nekoliko puta po 15 minuta treba staviti led, a tokom prvih 48 h predlaže se još 4-6 ovakvih intervencija. Osim toga, treba istaći da rashlađivanje površinskim raspršivačem (hloretila) nema veći učinak, jer je hlađenje površinsko i kratkotrajno, dok neposredno po prestanku raspršivanja nastaje reaktivna hiperemija, čime se dobija suprotan efekat.

KOMPRESIJA: primjenjuje se zajedno sa hlađenjem i njen je cilj da se hematom proširi na veću površinu, čime se poboljšavaju djelovi resorpcije. Kompresija se vrši na različite načine (elastičnim zavojem, kompresivnim zavojem, manuelnim pritiskom i sl.), pri čemu treba voditi računa da pritisak bude ravnomjeran, da nema nabora na zavoju i da pritisak ne ometa perifernu cirkulaciju.

ELEVACIJA: postavljanje povrijeđenog ekstremiteta iznad visine srca i to tako da ima oslonac i ukoliko je moguće da se što bolje približe razdvojeni krajevi povrijeđenog tkiva, što ima za cilj podržavanje venskog krvotoka i sprečavanje staze. Takav položaj poboljšava limfnu drenažu, kojom se vrši resorpcija i eliminacija hematoma. Trajanje i intervali elevacije zavise od težine povrede, odnosno veličine hema­toma. Pri tome, valja imati na umu da veličina hematoma ne označava uvijek i veličinu povrede, jer i manje povrede mogu biti praćene povredama većih krvnih sudova i obrnuto.

POŠTEDA: od istog je značaja kao i ostali principi, ali često se nedovoljno poštuje. Pod poštedom se podrazumi­jeva mirovanje koje je određeno prema vrsti i težini povrede, počevši od odmora pa do imobilizacije, a u trajanju koje se individualno određuje. Mirovanjem se smanjuje lokalna reakcija tkiva na povredu, poboljšavaju se učinci hlađenja i kompresije, čime se doprinosi kvalitetu liječenja.

Ukoliko se primjenom osnovnih principa liječenja ostvari zacrtani cilj, tj. minimiziranje hematoma, tada su ostvareni povoljni uslovi za adekvatan način liječenja. Po­trebno je naglasiti da put liječenja treba proći ravnomjerno koračajući, uz saradnju svih osoba zaduženih za povrijeđe­nog sportistu – ljekara, fizioterapeuta i trenera, ne poku­šavajući preskočiti ni jednu stepenicu unazad, jer svaki pokušaj je ne samo jedan korak unazad, već znatno veći rizik od ponovnog povređivanja.

 

Piše:prim. dr Vukosav Joksimović, specijalista fizijati i subspecijalista sportske medicine