Prof. dr Goran Nikolić, Crnogorska akademija nauka i umjetnosti
Doc. dr Srđa Martinović, Univerzitet Crne Gore, Podgorica
Krajem XIX vijeka zdravstveni sistem Crne Gore je bio u početnoj fazi razvoja. Osnovane su prve zdravstvene ustanove, uspostavljena organizaciona struktura, postavljen sanitetski kadar i uspostavljena zakonska regulativa. Država je, počela organizovano da upućuje crnogorske mladiće u inostranstvu na studijama medicine.
Hercegovački ustanak 1875. godine, osim istorijskog značaja, presudno je uticao na razvoj zdravstvene službe. Crna Gora se suočila sa velikim prilivom ranjenika i izbjeglica iz Hercegovine. Hiljade ustanika i civila potražile su utočište u Crnoj Gori. U jednom trenutku na Cetinju je bilo 25.000 izbjeglica, što je višestruko prevazilozilo broj stanovnika grada. Zdravstveni kapaciteti bili su nedovoljni da ih prihvate, a prijetila je humanitarna katastrofa. Na inicijativu knjaza Nikole I Petrovića 1875. godine osnovano je Društvo Crvenog krsta Crne Gore, koje je u nekoliko mjeseci postalo punopravna članica međunarodnog Crvenog krsta iz Ženeve. To je dalo osnov za upućivanje stranih sanitetskih misija u Crnu Goru. Njih su činili ljekari kao i srednje medicinsko osoblje, a sa sobom su donijeli potrebna medicinska sredstva i opremu. Njihov rad pomogao je da se izbjegne humanitarna katastrofa, ali je pokazao da se zdravstvena službe ne može trajno oslanjati na pomoć iz inostranstva. Crnoj Gori bila je potrebana organizovana zdravstvena služba.
Zdravstvene ustanove bile su malobrojne, a broj ljekara nedovoljan za potrebe stanovništva. Do 1875. godine u Crnoj Gori postojali su “dvorski ljekari” koji su povremeno liječili i stanovništvo, uglavnom na Cetinju. U zemlji je radio i manji broj stranih ljekara (takozvani “izvanjci”) i vojnih ljekara Osmanskog carstva u turskim garnizonima. U Boki Kotorskoj radili su povremeno ljekari porijeklom iz Boke školovani mahom u Italiji. Bolnica “Danilo I” na Cetinju je počela sa radom 1875. godine, ubrzo se osnivaju ratne bolnice i lazareti, kao i punkotovi za prijem ranjenika. Nakon rata svoj rad započinje i “Bolnica knjeginje Zorke”. Nakon završetka ratova započela je planska organizacija zdravstvene službe. Formirano je Sanitetsko odjeljenje Ministarstva unutrašnjih djela, koje je preteča Ministarstva zdravlja. Donijeti su prvi zdravstveni propisi, 1891. godine koji su pretstavljali inicijalni zakon o zdravstenoj zaštiti kakav pozajemo danas. U tim okolnostima, u cilju permanentnog rješavanja stručnog medicinskog kadra, Crna Gora je započela organizovano školovanje ljekara.
Država je za državne pitomce birala nadarene mladiće i djevojke. Pitomci su primali godišnje stipendije i dodatna sredstva za školovanje. Crnogorski studenti medicine školovali su se u Moskvi, Petrogradu, Odesi, Kijevu, Ženevi, Parizu, Bazelu, Beču, Pragu, Gracu, Hajdelbergu, Carigradu, Napulju, Rimu i Padovi. Po završetku studija vraćali su se u Crnu Goru i stupali u državnu službu.
Tokom ratova 1912-1913. i 1914-1918. godine prekidali su studije i vraćali se u Crnu Goru, gdje su kao članovi crnogorskog saniteta pružali pomoć ranjenicima i oboljelima. Nakon završetka ratova nastavljali su školovanje. Na osnovu arhivske građe i objavljenih izvora identifikovani su državni pitomci Crne Gore koji su završili studije medicine na evropskim univerzitetima. Registar predstavlja rezultat istraživanja i osnovu za analizu njihovog doprinosa razvoju zdravstvene službe.
Sistem državnih pitomaca omogućio je stvaranje prvog domaćeg visokoobrazovanog ljekarskog kadra u Crnoj Gori i predstavljao jednu od ključnih događaja u razvoju državne zdravstvene službe krajem XIX i početkom XX vijeka. Ljekari školovani kao državni pitomci postavili su temelje organizovanog zdravstvenog sistema i, obavljajući odgovorne dužnosti u zdravstvu, vojsci, državnoj upravi, prosvjeti i diplomatiji, dali trajan doprinos modernizaciji Crne Gore.
Literatura:
1. M. Miljanić, “Crnogorski ljekari do 1918”, Cetinje, 2006.
2. S. Martinović, “Crnogorksi vojni sanitet”, Matica, 2017.
