Emocionalna inteligencija kod djece

0
161

Emocionalna inteligencija je sposobnost da se opaze emocije, da im se priđe i da se izazovu kako bi pomogle procesu mišljenja. Emocionalna inteligencija opisuje sposobnost da se efikasno održava veza između emocija i mišljenja, da se upotrebe emocije kako bi se olakšalo rasuđivanje i da se inteligentno rasu­đuje o njima (Mayer i Salovey, 1997). George (2000) dalje navodi da se emocionalna inteligencija usredsređuje na mjeru u kojoj kognitivne sposobnosti pojedinca dobijaju informacije od emocija i na mjeru u kojoj se upravlja emocijama.

U pojmovnom određenju emocionalne inteligencije susrećemo se sa tri pojma: afekat, emocije i raspoloženja, koje ćemo radi jasnijeg razumijevanja definisati.

Afekat pokriva širok raspon osjećanja koja ljudi doži­vljavaju. To je pojam koji obuhvata i emocije i raspoloženja.

Emocije su organizovani odgovori koji prelaze granice mnogih psiholoških podsistema, uključujući fiziološki, kognitivni, motivacioni i iskustveni podsistem. Najčešće se javljaju kao odgo­vor na događaj, bilo spoljnji ili unutrašnji, koji ima pozitivno ili negativno značenje za osobu.” (Salovey i Mayer, 1990) Emocije nas pokreću da nešto učinimo, promijenimo, prevaziđemo, izgradimo drugačiji odnos, ponovo procijenimo ili prihvatimo. One nas upućuju na stalno prilagođavanje novim uslovima.

Raspoloženja, s druge strane, nisu usmjerena na objekat. Emocije se mogu pretvoriti u raspoloženja kada se izgubi fokus na kontekstualni objekat. Raspoloženja predstavljaju generalna stanja osjećanja koja ne moraju biti neposredno vezana za pojedine stimuluse i nijesu dovoljno intenzivna da bi narušavala tekući misaoni proces (Clark & Isen 1982, Thauer 1989), dok su emocije vezane za konkretne događaje i dovoljno su intenzivne da mogu narušiti misaoni proces (Frijda, 1993, Simon, 1982). Međutim, Watson i Tellegen (1985) smatraju da je raspoloženje isto kao i emocije. Raspoloženje je, jedino, slabijeg intenziteta i dužeg trajanja od originalne emocije, navode autori. Ipak je prevaglo stanovište da se radi o složenijim razlikama. Razlike se primjećuju u doživljajnim karakteristikama, faktorima koji ih izazivaju i po­sljedicama po ponašanje (Isen, 1987; Morris, 1989). Tako Salovey i Rodin (1985) navode da mnogo više različitih kognitivnih proc­esa, objekata i doživljaja može izazvati raspoloženja. Isti autori tvrde da raspoloženja ne moraju biti povezana s fiziološkim promjenama. Naglašavajući razlike u posljedicama na ponašanje, Mayer i Volanth (1985) navode da raspoloženja angažuju različite sisteme, pa osim hormonalnog, uključuju facijalno-ekspresivni, posturalni i kognitivni. Takođe, raspoloženja podstiču širi raspon afektivnih i kognitivnih odgovora, pa za razliku od emocija ne dovode do ograničenog i stereotipnog sklopa reakcija (Morris, 1989). Budući da ne okupiraju pažnju tako intenzivno kao emocije, ne dovode do dezintegracije i ometanja trenutnog ponašanja.

Pojam „emocionalna inteligencija” (EI) prvi put se u akademskom kontekstu pojavio 1985. godine, u naslovu doktorske disertacije Wayna Paynesa. Ipak se smatra da su naučnici Peter Salovey, sa Univerziteta u Jejlu, i John D. Mayer, sa Univerziteta u Nju Hempširu, prvi pokušali da ga operacionalizuju. Oni su u skladu sa naučnom metodologijom razvijali modele i instru­mente za procjenu EI. U tu svrhu su kreirani testovi s potrebnim metrijskim karakteristikama, koji podstiču mnogobrojna istra­živanja. Neki autori upotrebljavaju i druge termine kada govore o istom sklopu veština i sposobnosti, stoga u literaturi susreće­mo pojmove kao: emocionalni kvocijent (npr. Goleman, 1995), emocionalna pismenost (Goleman, 1995.; Dulewic i Higgs, 2000), emocionalna kompetentnost (Dulewic i Higgs, 2000).

Emocionalnu inteligenciju su definisali kao „sposobnost praćenja i razlikovanja sopstvenih i tuđih osjećaja i emocija, i korišćenja tih informacija kao vodiča za mišljenje i ponašanje” (Salovey i Mayer, 1990). Model strukture takvih procesa uključuje: a) procjenu i izražavanje emocija kod sebe i kod drugih, b) re­gulaciju emocija kod sebe i drugih i c) upotrebu emocija u svrhu prilagođavanja. Sami autori smatraju da ova definicija naglašava samo opažanje i regulaciju emocija, te da je izostavila razmišljanje o osjećanjima. Isti autori stoga predlažu revidiranu definiciju, prema kojoj „emocionalna inteligencija uključuje sposobnosti brzog zapažanja procjene i izražavanja emocija; sposobnost uviđanja i generisanja osjećanja koja olakšavaju mišljenje; sposob­nosti razumijevanja emocija i znanje o emocijama; i sposobnost regulisanja emocija u svrhu promocije emocionalnog i intelektual­nog razvoja” (Salovey i Mayer, 1997). U sažetijem vidu, tri autora emocionalnu inteligenciju definišu kao sposobnost opažanja, asimilacije, razumijevanja i upravljanja emocijama. (Mayer, Caruso i Salovey, 2000)

Prema Golemanu, emocionalnu inteligenciju čine nekognitivne sposobnosti, kompetencije i vještine koje utiču na sposob­nost osobe da se nosi sa zahtjevima i pritiscima okoline. Emociona­lna inteligencija se dijelom stiče genetskim nasljeđem, ali značajnim dijelom i učenjem. Mnogi autori smatraju da je potrebno što ranije otpočeti sa ovladavanjem brojnim emocional­nim vještinama.

Od različitih definicija najopštija je ona koja pojam raspoloženja određuje kao „prožimajuće nespe­cifično, dugotrajno i manje intenzivno emocionalno stanje”. (Kardum, 1994) Raspoloženja su često (ipak ne uvijek) opisana u terminima njihovih osnovnih dimenzija (prijatno ili neprijatno), dok se emocije tretiraju u njiho­vim diskretnim oblicima (ljutnja, strah, radost). Danas se zna da emocije i raspoloženja predstavljaju dispozicije za akcije.

Porodica predstavlja prvu radionicu Emocionalnog učenja.

Svi roditelji prirodno žele da im djeca budu sigurna i srećna, da su poštovana i prihvaćena. Ipak, samo neki roditelji uspijevaju u tome. Roditelji su suočeni s konkretnim problemima koji iziskuju konkretna rješenja. Nijedan roditelj dobrovoljno ne želi da svoje dijete učini plašljivim, sramežljivim, agresivnim ili nepristupačnim. Ipak, mnoga djeca poprimaju baš takve karak­teristike. Djeca bezuspješno pokušavaju da izgrade osjećaj sigurn­osti i samopoštovanja. Roditelji žele da im djeca imaju samopouz­danja, a ona pokazuju nesigurnost; žele da budu ljubazna, a ona izražavaju nepristojnost; žele da budu pribrana, a ona izražavaju anksioznost i agresivnost, žele da budu zadovoljna i srećna, a ona to najčešće nisu. Treba započeti pitanjem da li su roditelji ostvarili pomenute želje. Budući da roditelji, uglavnom, za svoju djecu žele ono što sami nisu postigli, edukaciju emocionalne inteli­gencije treba usmjeriti podjednako na djecu i roditelje.

Razvojem emocionalne inteligencije djeci se omogućava da odrastaju slobodno, da misle, odlučuju i osjećaju samostalno, da svoje ponašanje usklađuju sa osjećanjima. Emocionalna inteli­gencija im omogućava da izrastaju u samostalna bića koja uspijevaju da izbjegnu zamku kolektivizma – da rade ono što svi drugi misle da treba da se radi. Učeći djecu da osjećanja imaju značaj i vrijednost u procesu donošenja odluka, istovremeno ih učimo da je sreća vrlo lična kategorija.

Njegujući emocionalnu inteligenciju, djeca odrastaju u zdrava, samopouzdana bića i nezavisne ličnosti. Naravno da je to plod ispravnog roditeljstva, jer to mogu samo djeca koja u kući osjećaju sigurnost, podršku i zdrav podsticaj. Sigurnost se kod djece javlja samo ako roditelji stalno ne presuđuju, kritikuju, ismijevaju nespretnost, nipodaštavaju, već ispoljavaju emociona­lnu podršku, povjerenje u postupke djeteta, pružajući podsticaj njegovim razvojnim izborima.

Emocionalno inteligentni roditelji iskazuju djeci važnost – poštovanje davanjem pohvala i prihvatanjem mišljenja svoje djece.

Emocionalno zdrava djeca zadovoljnija su i uspješnija, pokazuju bolje rezultate u školi, na fakultetu (jer su problemi sa učenjem većim dijelom emocionalnog porijekla), u ponašanju pokazuju veći stepen samopoštovanja i samopouzdanja, iskazuju veću sposobnost odupiranju pritisku grupe vršnjaka, lakše rješavaju konflikte, blagonaklona su i dobronamjerna – rijetko sklona nasilju, tj. bolje upravljaju svojim ponašanjem.

 

Piše: Radmila Stupar-Đurišić, dipl. psihološkinja