Dr Anastasija Radunović
Institut za javno zdravlje Crne Gore
Vlada Crne Gore je, uz podršku UNICEF-A i EU, krajem 2023. godine usvojila Strategiju ranog rasta i razvoja djeteta za period 2023-2027. Jedna od aktivnosti koja je predviđena Akcionim planom u toku ove strategije jeste kreiranje i implementacija Registra rasta i razvoja djece i omladine, za šta je zadužen IJZ. Centar za higijenu i zdravstvenu ekologiju intenzivirao je aktivnosti na uspostavljanju Registra i održan je niz sastanaka sa predstavnicima Fonda za zdravstveno osiguranje, Doma zdravlja Glavnog grada, KCCG-a, UNICEF-a i MG-SOFT[1]-a.
Registar za rast i razvoj djece služi kao alat za praćenje i procjenu fizičkog, emocionalnog i kognitivnog razvoja djece. Ovaj registar omogućava zdravstvenim radnicima, prvenstveno pedijatrima i stručnjacima drugih profila da identifikuju djecu koja mogu imati poteškoće u razvoju. Pomaže i u planiranju intervencija i pružanju podrške koja može poboljšati razvojne ishode.
Značaj Registra sastoji se u tome da on omogućava zdravstvenim radnicima, prvenstveno pedijatrima, da identifikuju djecu koja mogu imati poteškoće u razvoju. Ovim im se pomaže u planiranju prevencije i pružanju podrške koja može da poboljša razvoj i ishode. Veoma je značajan rani razvoj koji se odnosi na period od rođenja do predškolskog uzrasta, sa fokusom na prve 3 godine života. U tom periodu genetske komponente i okruženje u kom dijete odrasta veoma su značajni za oblikovanje moždanih sinapsi, za sticanje kognitivnih, jezičkih, motoričkih i socio-emocionalnih vještina.
U razvojnom periodu do 3 godine svake sekunde formira se milion moždanih sinapsi. Upravo te rane godine su ključne za prepoznavanje kašnjenja i smetnji u razvoju i za preduzimanje multidisciplinarnih ranih intervencija. Na taj način se pomaže djeci da ostvare svoj puni razvojni potencijal.
U Crnoj Gori je trenutno onemogućeno razvojno praćenje usljed nepostojanja odgovarajuće evidencije i nepostojanja baze podataka o obuhvatu djece preventivnim pregledima. Inače, preventivni pregledi su u zdravstvenom sistemu Crne Gore definisani važećim propisima i veoma su značajni. Podaci dobijeni iz stalnih pregleda predstavljaju nezamjenljiv izvor informacija za javno zdravlje i pomažu, prije svega, u pravovremenom pronalaženju i prepoznavanju problema i u sprovođenju intervencija od strane donosilaca odluka u zdravstvenom i ostalim sektorima kako bi se na pravi način adresirali i rešavali ovi problemi.
Tokom svih sastanaka i konsultacija konstatovano je da u našem zdravstvenom sistemu postoji preopterećenost pedijatara. Kod nas je problem nedovoljan broj perdijatara, što može usloviti da preventivni pregledi traju kraće nego što je predviđeno. Ovo može rezultirati da se previde rani znaci zaostajanja u razvoju. S ovim u vezi neophodno je uvesti nacionalni sistem univerzalnog praćenja razvoja djeteta uz korišćenje standardizovanih metoda.
Istraživanja pokazuju da ukoliko se pedijatri oslanjaju samo na kliničku procjenu i kliničko iskustvo identifikuje se svega 30% kašnjenja u razvoju, a uz primjenu standardizovanih testova psihomotorni razvoj pokazuje visoku specifičnu senzitivnost. Postiže se identifikacija u čak 70-90%.
Međunarodni standardi se primjenjuju u brojnim zemljama EU i svijeta (Portugal, Gruzija, Azerejdžan)
Jedan od najvećih izazova tokom formiranja Registra biće pitanje o tome šta će pedijatri odlučiti da prihvate i na koji način će testove prilagoditi zdravstvenom sistemu. Registrar će prikupljati opšte informacije: prije svega o zdravstvenoj ustanovi, identifikacione podatke pacijenta, socio-ekonomski status, a predviđeno je i skupljanje prenatalnih podataka (tok trudnoće, riziko faktori, podaci o novorođenčetu). Unosiće se i podaci iz primarne zdravstvene zaštite odojčadi i školske djece (fizički podaci, preventivni pregledi, statusi raznih sistema, ishrana itd.).
U Registar će ući i specifični zdravstveni podaci: tok trudnoće, porođaj, podaci o novorođenčetu, podaci o skrininzima, podaci o sistematskim preventivnim pregledima u PZZ odojčadi, predškolske i školske djece, (visina, težina, OG, vid, sluh, respiratorni sistem, KVS, lokomotorni sistem, genitalni organi, neurološki status, kongenitalne anomalije, ishrana …).
U cilju formiranja adekvatnog registra o rastu i razvoju djece i omladine prvenstveno treba unaprijediti informatičke sisteme na sva tri nivoa zdravstvene zaštite da bi se podaci elektronski skupljali i razmjenjivali. Treba uvesti međunarodno priznate testove za praćenje PMR-a i obučiti zdravstvene radnike za njegovo korišćenje. Na kraju, treba izraditi informatičko rješenje finalnog obrasca Registra, sa precizno definisanim setom podataka.
Uspostavljanjem ovog registra očekuje se poboljšanje zdravstvenog stanja cjelokupnog stanovništva kroz rano prepoznavanje smetnji u razvoju i kroz mogućnost rane implementacije ranih intervencija od strane nadležnih institucija. Ulaganje u djetinjstvo i djecu predstavlja benefit za preveniranje neželjenih ishoda u kasnijoj dobi.
Uspostavljanje Registra doprinijeće i unapređenju postojećeg zdravstvenog informacionog sistema. Prikupljanje podataka olakšaće ljekarima da na sistematizovan način unose informacije i koriste međunarodno priznate testove kao i iskustva zemlja EU. Podaci iz ovog registra biće korišćeni za istraživanja, analizu trendova, poslužiće kao osnova u sprovođenju ranih intervencija i pomoći donosiocima odluka u kreiranju programa i politika na nacionalnom i lokalnom nivou.
Radna grupa za izradu Registra forimrana je na nivou IJZ i sastoji se od pedijatara iz primarne zdravstvene zaštite, Instituta za bolesti djece, ginekologâ i stručnjaka iz FZO i Ministarstva zdravlja. Jako je važno da se pedijatri usaglase o svim činiocima ovog velikog projekta, počev od testa psihomotornog statusa, preko seta podataka koji će se prikupljati i dr. Budući da izrada ovog projekta predviđa uvezivanje svih informacionih sistema, jasno je da se radi o revolucionarnom projektu i velikom iskoraku kada je u pitanju praćenje rasta i razvoja djece.
[1]Informaciona kuća koja je implementirala ovaj informacioni sistem u našem zdravstvenom sistemu
